 |
 |
||||
| Home » Projects » Special Physical Infrastructure Development Project |
|
नेपाल सरकार
आवास तथा भौतिक योजना मन्त्रालय
शहरी विकास तथा भवन निर्माण विभाग
बिशेष भौतिक तथा पर्ूवाधार क्षेत्र विकास आयोजना
परिचय
१. पृष्ठभूमी : नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को २०४३।५।५ को निर्ण्र्ाानुसार दक्षिणकाली क्षेत्रको सुधार तथा विकास गर्न दक्षिणकाली क्षेत्र विकास आयोजनाको नामबाट कार्य प्रारम्भ भएको यो आयोजनालाईं नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को २०४४।३।१९ को निर्ण्र्ाााट दक्षिणकाली, बुढानिलकण्ठ, शेषनारायण, टौदह, चाँगुनारायण, शंकटा, महाँकालर्,र् इन्द्रायणी, कालिकास्थान, भद्रकाली, शोभा भगवती, मैतीदेवी, नरदेवी र नक्साल भगवती समेत १४ स्थल कायम गरी काठमाडौं उपत्यका धार्मिक तथा साँस्कृतिक क्षेत्र विकास परियोजना नाम दिईयो । शुरुमा मन्त्रीपरिषद् सचिवालय अर्न्तर्गत रही सञ्चालन भै रहेको यस आयोजनालाइं नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद् को २०४९।४।२६ को निर्ण्र्ाानुसार आवास तथा भौतिक योजना मन्त्रालय अर्न्तर्गत राखि भौतिक योजना मन्त्रीको अध्यक्षतामा आवास तथा भौतिक योजना, शिक्षा तथा सँस्कृति र पर्यटन सचिवहरु, गुठी संस्थानका अध्यक्ष, भवन, पुरातत्व र भू-तथा जलाधार संरक्षण विभागहरुका महा-निर्देंशकहरु सदस्य र आयोजना प्रमुख सदस्य सचिव रहेको ९ सदसीय समन्वय समिति मार्फ साविकको १४ कार्य स्थलमा र्सर्ूय विनायक थप गरी कार्यान्वयन गर्दै आएको छ । काठमाडौं उपत्यका भित्रको स्थलहरुमा मात्र सिमित यस परियोजनाको कार्य क्षेत्रलाइं २०५३।४।२० मा वसेको समितिको १५ औं वैठकले नेपाल अधिराज्यभर कार्य सञ्चालन गर्ने निर्ण्र्ाागरी बिशेष भौतिक तथा पूर्वाधार क्षेत्र विकास आयोजनाको नामबाट कायर्ंक्रम संचालन गदैं आएको छ । यस आयोजनाबाट राष्ट्रिय जनजीवनमा महत्व राख्ने अधिराज्यका साँस्कृतिक, धार्मिक तथा पर्यटकिय दृष्टिले महत्वपर्ूण्ा विभिन्न क्षेत्रहरुको भौतिक संरचनाहरुलाई पर्यन्तसम्म आफ्नै साधन र श्रोतबाट संरक्षण एवं सर्म्बर्द्धन गर्न सकिनेगरी दिगो विकासको अवधारणा अनुरुप एकिकृत रुपमा सेवा सुविधाको विकास गर्ने र त्यस क्षेत्रमा उपलव्ध आर्थिक, व्यापारीक, वातावरणीय तथा पर्यटकीय अवसरहरुलार्इं अधिकतम प्रयोग गरी त्यस क्षेत्रबाट आर्जित आयको सदुपयोग गरी स्थानीयस्तर मै प्रवन्ध समिति गठन गरी त्यस क्षेत्रको उचित व्यवस्थापन एवं आवश्यक सेवा र सुविधा विस्तार गनर्ें उद्देश्यले आयोजना सञ्चालन हुदै आएको छ । २. नीतिगत व्यवस्था : आयोजना सञ्चालन सम्बन्धमा अलग्गै नीतिगत व्यवस्था भएको छैन । नेपाल सरकार मन्त्रीपरिषदको २०४४।३।१९ को निर्ण्र्ाार त्यसमा समय समयमा भएको संशोधन अनुसार आयोजना सम्बन्धी नीतीगत व्यवस्था यस प्रकार छ । क. अधिराज्यको राष्टि्य जनजिवनमा महत्व राख्ने विशेष क्षेत्रको दिगोविकासको अवधारण अनुरुप गुरुयोजना तयार गर्ने र सो गुरुयोजना स्वीकृत भएपछि क्रमागत रुपमा आबश्यक भौतिक पूर्वाधार विकास गर्दै जाने, त्यस क्षेत्रबाट उपलव्ध हुने आय श्रोतको उचित व्यवस्था गर्न स्थानीयस्तरमा एउटा प्रबन्ध समिति गठन गरी योजनाहरु हस्तान्तरण गर्दै लगी आत्मनिर्भर गराउने । ख. त्यस्तै अधिराज्यभरका धार्र्मिक, साँस्कृतिक तथा पर्यटकिय दृष्टिकोणले महत्व राख्ने विशेष क्षेत्रको आवश्यक भौतिक पर्ूवाधारहरुको मर्मत सम्भार तथा विकास गरी स्वदेशी एवं विदेशी पर्यटकहरु र स्थानीय धर्मावलम्वीहरुलाई आवश्यक सेवा सुविधामा वृद्धि गर्ने । ग. भौतिक पूर्वाधारको मर्मत सम्भार तथा विकास गर्न स्थानीय उपभोक्ताहरुलाई परिचालन गरी जन सहभागीता जुर्टाई उनिहरुकै अगुवाईमा मर्मत सम्भार तथा विकासको कार्य सञ्चालन गर्ने । ३. कानूनी व्यवस्था : स्थापना कालमा आयोजना सञ्चालनको लागि मूख्य सचिवज्यूको अध्यक्षतामा एक सञ्चालक समिति गठन भएको थियो । नेपाल सरकारको २०४४।३।१९ को निर्ण्र्ााअनुसार काठमाडौ उपत्यका साँस्कृतीक, धार्मिक क्षेत्र विकास परियोजना गठन गरी सोही निर्ण्र्ााा भएको व्यवस्था अनुसार उक्त परियोजना सञ्चालन भएको देखिन्छ । २०४९।४।२६ मा आवास तथा भौतिक योजना मन्त्रीको अध्यक्षतामा ९ सदसीय समन्वय समिति गठन भई सोही समितिको निर्ण्र्ााअनुसार आयोजना कार्यान्वयन हुदै आएकोमा २०५३।४।२० मा वसेको उक्त समितिको वैठकले उपत्यका स्थित यस्को कार्यक्षेत्रलाइं नेपाल अधिराज्यभर विस्तार गरी आयोजना सञ्चालन हुदै आएको छ । आयोजना छुतै कानूनी व्यवस्था अनुसार सञ्चालन नभई नेपाल सरकारका निम्न कानूनवाटै सञ्चालीत छ । १. मन्त्रीपरिषद्का निर्ण्र्ाारु, २. नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ ३. आर्थिक प्रशासन सम्वन्धी नियमावली, २०५६ ४. सरकारी कार्यालय निरीक्षण नियमावली, २०२६ ५. सालवसाली प्रकासित हुने वजेट वक्तव्यमा भएको व्यवस्था, ६. नेपाल सरकारको निर्ण्र्ााएवं परिपत्रहरु ४. आयोजनाको उद्देश्य, लक्ष्य एवं कार्य क्षेत्र : नेपाल सरकार मन्त्रीपरिषद्को २०४४।३।१९ को निर्ण्र्ाार त्यसमा भएको समसामयीक संशोधन अनुसार आयोजनाको उद्देश्य, लक्ष्य एवं कार्य क्षेत्र यस प्रकार छः । ४.१ उद्देश्य : नेपाल अधिराज्यभरका साँस्कृतिक, धार्मिक तथा पर्यटकीय दृष्टिले महत्व राख्ने क्षेत्रमा निम्नलिखित उद्देश्य परीपूर्ति गर्ने यस आयोजनाको उद्देश्य रहेको छः
४.३ कार्य क्षेत्र : नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को २०४४।३।१९ को निर्ण्र्ााअनुसार उपत्यका स्थित १४ महत्वपूर्ण धार्मिक स्थलहरुको गुरुयोजना मार्फत भौतिक पूर्वाधार विकास एवं संरक्षण गर्ने भनी आयोजना स्थापना भएकोमा नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को २०४९।४।२६ को निर्ण्र्ााअनुसार र्सर्ूयविनायक थप गरी १५ स्थानहरुको भौतिक पूर्वाधार विकास गनर्ें निर्ण्र्ााभएको थियो । नेपाल सरकार मन्त्रीपरिषदको २०५३।४।२० को निर्ण्र्ााे नेपाल अधिराज्यभरका साँस्कृतिक, धार्मिक तथा पर्यटकीय दृष्टिले महत्वपर्ूण्ा स्थलहरुमा समेत भौतिक पर्वाधार विकास गर्न सकिने गरी कार्य क्षेत्र विस्तार गरिएबाट सोही अनुसार नेपाल अधिराज्य भरका उक्त क्षेत्रहरुमा बाटो, पाटी, खानेपानी, सेड, चौतारा आदि निर्माण एवं भू-क्षय रोकथाम जस्ता कार्य सञ्चालन गर्दैं आएको छ । ५. वर्तमान स्थिति ५.१ वित्तीय स्थिति : आयोजना निश्चित रकम र अवधि भित्र सम्पन्न गर्ने अवधारणबाट सञ्चालन नभई सालवसाली कार्यक्रमको रुपमा गुरुयोजना तयार भएका क्षेत्रका साथै अधिराज्यका अरु धार्मिक क्षेत्रहरुमा समेत कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ । आ.व.२०४३।४४ देखि आ.व.०६०/६१ सम्म आयोजनाले जम्मा ११ करोड ३८ लाख ९१ हजार रुपैयाँ खर्च गरी सकेको छ । सो खर्च मध्ये नेपाल सरकारको श्रोत रु.९ करोड ९३ लाख ३२ हजार र बैदेशिक श्रोतको रु.१ करोड ४५ लाख ५९ हजार रहेको छ । विगत ५ वर्षो वजेट निकासा र खर्चको स्थिति यस प्रकार छ ।
५.२ भौतिक कार्य स्थिति : आयोजनाको कूल भौतिक कार्य परीमाण निर्धारण भएको
छैन । नेपाल अधिराज्य भीत्र रहेका साँस्कृतीक, धार्मिक तथा पर्यटकिय दृष्टिले
महत्वपूण स्थलहरुमा विभिन्न निर्माण एवं मर्मत सुधार गर्ने कार्य अर्न्तर्गत
प्रत्येक वर्षगुरुयोजना भीत्र र सो भन्दा वाहिरका महत्वपूण स्थलहरुमा समेत
निर्माण कार्य गर्दै आएको छ । जसबाट आयोजनाको निर्माण सुधार गर्ने कार्य निरन्तर
चलि रहने देखिन्छ । ५.२.१ गुरुयोजना तयार भै कार्य सञ्चालन भएका क्षेत्रहरु : समन्वय समितिले धार्मिक, साँस्कृतिक तथा पर्यटकीय दृष्टिले महत्वपर्ूण्ा स्थलहरुको मर्मत सम्भार र सञ्चालनकोलागि गुरुयोजना तयार गरी विभिन्न निर्माण सुधारका कार्य गर्दै आएको छ । हालसम्म गुरुयोजना तयार भइसकेका धार्मिक, साँस्कृतीक एवं पर्यटकीय दृष्टिले महत्वपर्ूण्ा स्थलहरु यस प्रकार छन् ।
उपरोक्त स्थानहरुमध्ये दक्षिणकाली, शेषनारायण र मैतिदेवी क्षेत्रका गुरुयोजनामा
परेका भौतिक संरचनाहरुको निर्माण सुधार सम्पन्न गरी स्थानीय प्रवन्ध समितिलाई
हस्तान्तरण गरिएको छ भने जग्गा विवादका कारण शोभाभगवती क्षेत्र स्थगित गरिएको छ ।
चाँगुनारायण, र्सर्ूयविनायक, वज्रवाराही, गोकर्र्णोश्वर र बाल्मीकी आश्रम
निर्माणाधीन अवस्थामा छन् भने बाँकी १२ गुरुयोजना तयार भएका क्षेत्रमा निर्माण
कार्य शुरु गरिएको छैन ।
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
